در طول دهههای گذشته، مأموریتهای فضایی تنها به ارسال ماهوارهها و تجهیزات علمی محدود نبودهاند. از زمان پرتاب اسپوتنیک ۱ در سال ۱۹۵۷ (۱۳۳۶ شمسی)، انواع اشیای غیرمنتظره و گاهی عجیب نیز راهی مدار زمین و حتی فراتر از آن شدهاند. تازهترین نمونه، فرودگر خصوصی آمریکا یعنی پرژین بود که با وجود شکست مأموریت، به دلیل حمل بقایای انسانی و نمونههای DNA، توجه زیادی را به خود جلب کرد. این مطلب نگاهی دارد به برخی از غیرمعمولترین اشیایی که بشر تاکنون به فضا فرستاده است.
فرودگر خصوصی شرکت آستروبوتیک در آمریکا با نام پرژین، اخیراً هنگام بازگشت به جو زمین سوخت و از بین رفت؛ در حالی که بقایا و نمونه DNA مربوط به ۷۰ فرد درگذشته را نیز با خود داشت. این مأموریت تازهترین نمونه از مجموعهای طولانی از پرتابهایی است که محمولههایی غیرمنتظره را به فضا بردهاند. در ماه ژانویه، فرودگر پرژین که قرار بود روی ماه فرود بیاید، به دلیل نشتی سوخت در مرحله تزریق مداری ماه، نتوانست مسیر خود را ادامه دهد. این مأموریت علاوه بر شکست فنی، به دلیل حمل بقایای انسانی علی الخصوص بقایای نویسنده مشهور علمیتخیلی آرتور سی. کلارک (Arthur C. Clarke) در مرکز توجه قرار گرفت. با وجود ناکامی در رسیدن به ماه، این فضاپیما چند روزی بقایای انسانی را در فضا حمل کرد تا اینکه هنگام ورود دوباره به جو زمین متلاشی شد. این اتفاق عجیب، بخشی از روندی طولانی است که در آن اشیای غیرمعمول در طول تاریخ به فضا فرستاده شدهاند.
۱. بقایای انسانی
فرودگر پرژین تنها مأموریتی نبود که بقایای انسان را به فضا برده باشد. پیش از آن، کاوشگر گالاتیک ۰۳ شرکت ویرجین گالاتیک نیز مجموعهای از بقایای فسیلشده انسانها را به مدار زیرمداری برد؛ اقدامی نمادین که از سوی برگزارکنندگان بهعنوان «ادای احترام به تمام نیاکان و خویشاوندان اولیه بشر» توصیف شد و هدفش یادآوری مسیر طولانی تکامل انسان بود.
برخلاف پرژین-۱ که برای سفر به ماه طراحی شده بود، کاوشگر گالاتیک ۰۳ تنها یک پرواز زیرمداری کوتاه انجام داد و پس از رسیدن به لبه فضا، طبق برنامه و بدون مشکل، بهصورت کنترلشده روی باند فرود نشست. در مأموریت پرژین-۱ اما مجموعهای از نمونههای DNA از جمله نمونهای متعلق به نویسنده مشهور علمیتخیلی آرتور سی. کلارک (Arthur C. Clarke) به همراه خاکستر افراد درگذشته، توسط شرکت سلستیک که در زمینه «خاکسپاری فضایی» فعالیت میکند، به فضا ارسال شد. این اقدام با واکنش منفی برخی اعضای قبیله ناواخو روبهرو شد؛ آنها معتقد بودند ارسال بقایای انسانی به ماه با باورها و ارزشهای فرهنگیشان در تضاد است و از شرکتها خواستند چنین مأموریتهایی را متوقف کنند.
۲. تحویل پیتزا به فضا
در سال ۲۰۰۱، رستوران پیتزا هات به عنوان نخستین مجموعه غذایی جهان توانست پیتزا را به فضا ارسال کند و نام خود را در تاریخ ثبت کند. این برند آمریکایی با آژانس فضایی روسیه روسکاسموس به توافق رسید تا یک پیتزای مخصوص را با استفاده از موشک سایوز به ایستگاه فضایی بینالمللی بفرستد؛ اقدامی که در آن زمان توجه رسانهها و علاقهمندان فضا را بهشدت جلب کرد.
براساس گزارش بیبیسی در همان سال، ارزش این قرارداد یک میلیون دلار اعلام شد؛ رقمی که نشان میداد این رستوران قصد دارد این رویداد را به یک حرکت تبلیغاتی بزرگ تبدیل کند. البته پیتزایی که به فضا رفت، نسخهای کاملاً معمولی نبود. برای اینکه طعم آن در شرایط بیوزنی حفظ شود (چرا که حس چشایی فضانوردان در مدار کاهش پیدا میکند) مقدار نمک و ادویه آن افزایش یافت. همچنین بهجای پپرونی از سالامی استفاده شد تا ماندگاری بیشتری داشته باشد و در محیط فضا دچار فساد نشود. حتی روی بدنه موشک سایوز نیز لوگوی پیتزا هات نصب شده بود تا این همکاری فضایی-تبلیغاتی به شکل کاملتری دیده شود.
۳. یک خودروی تسلا رودستر (Tesla Roadster)
در فوریه ۲۰۱۸، شرکت اسپیسایکس نخستین پرتاب تاریخی موشک سنگین با نام فالکون را انجام داد؛ موشکی قدرتمند که از سه بوستر فالکون ۹ در کنار یک مرحله بالایی تشکیل شده و برای نمایش توان حمل بارهای سنگین به فضا طراحی شده بود. این پرتاب آزمایشی تنها یک تست معمولی نبود، زیرا اسپیسایکس تصمیم گرفت محمولهای غیرمنتظره و نمادین را همراه آن به فضا بفرستد: یک خودروی تسلا رودستر به رنگ قرمز گیلاسی که پیشتر در مالکیت ایلان ماسک (Elon Musk) قرار داشت و بهنوعی به امضای شخصی او تبدیل شده بود.
در صندلی راننده این خودرو، یک مانکن با نام استارمن (Starman) نشسته بود؛ مانکنی که لباس فضایی اسپیسایکس را بر تن داشت و نامش از آهنگ مشهور استارمن (Starman) اثر دیوید بویی (David Bowie) الهام گرفته شده بود. این ترکیب عجیب و چشمگیر با یک خودرو واقعی و یک راننده نمادین بهسرعت به یکی از بهیادماندنیترین تصاویر تاریخ پرتابهای فضایی تبدیل شد. امروز این خودرو و مانکن در مداری میان زمین و مریخ به دور خورشید میچرخند و مانند یک یادگار شناور، بخشی از داستان جاهطلبیهای فضایی انسان را روایت میکنند.
۴. دیسکهای طلایی فضاپیماهای وویجر (Voyager)
فضاپیماهای وویجر ۱ و وویجر ۲ که امروز در اعماق فضا حرکت میکنند و دورترین فضاپیماهای ساخت بشر از زمین به شمار میروند، هرکدام پیش از پرتاب در سال ۱۹۷۷ به پیشنهاد ستارهشناس برجسته کارل سیگن (Carl Sagan) به یک «دیسک طلایی» مجهز شدند. این دو فضاپیما که مأموریتشان عبور از مرزهای منظومه شمسی و ورود به فضای میانستارهای بود، قرار شد حامل پیامی از سوی بشریت برای هر موجود هوشمند احتمالی در گستره کیهان باشند.
این دیسکهای طلایی مجموعهای غنی و نمادین از اطلاعات را در خود جای دادهاند: دستورالعمل کامل نحوه پخش محتوا، ۱۱۵ تصویر آنالوگ از زندگی، طبیعت و دستاوردهای انسانی، پیامهایی به ۵۵ زبان مختلف و یک مجموعه ۹۰ دقیقهای از موسیقی و صداهای زمین؛ از صدای باد و باران گرفته تا صدای قلب انسان. هدف از قرار دادن این محتوا آن بود که اگر روزی موجودات هوشمند فرازمینی این دیسکها را پیدا کنند، بتوانند تصویری کلی و قابلدرک از سیاره ما، فرهنگ انسانی و جایگاه ما در جهان به دست آورند؛ نوعی معرفینامه فشرده از تمدن بشر برای ناشناختهترین بخشهای کیهان.
۵. شمشیر نوری لوک اسکایواکر (Luke Skywalker)
شمشیر نوری واقعی که مارک همیل (Mark Hamill)، بازیگر نقش لوک اسکایواکر، در فیلم جنگ ستارگان از آن استفاده کرده بود، در سال ۲۰۰۷ طی یک اقدام نمادین به فضا ارسال شد. این وسیله مشهور دنیای علمیتخیلی همراه با هفت فضانورد که مأموریت داشتند ماژول هارمونی (یکی از بخشهای مهم و جدید ایستگاه فضایی بینالمللی) را تحویل دهند و در مدار نصب کنند، به فضا سفر کرد.
هدف از این حرکت، بزرگداشت سیامین سالگرد نخستین فیلم جنگ ستارگان بود؛ سالگردی که همزمان با اکران قسمت جدید مجموعه یعنی Star Wars: The Last Jedi همراه گشت. به همین دلیل، ارسال این شمشیر نوری به مدار زمین بهعنوان ادای احترام به میراث فرهنگی و سینمایی جنگ ستارگان انجام شد و به یکی از بهیادماندنیترین لحظات پیوند میان سینما و اکتشافات فضایی تبدیل شد.
۶. کتابخانه ماه؛ نسخه پشتیبان بشریت
در فوریه ۲۰۱۹، فرودگر بدونسرنشین و خصوصی شرکت اسپیسسل با نام برشیت، سوار بر موشک فالکون ۹ شرکت اسپیسایکس به فضا پرتاب شد. درون این فضاپیما «کتابخانه ماه» قرار داشت؛ آرشیوی عظیم شامل ۳۰ میلیون صفحه از تاریخ، فرهنگ و دستاوردهای تمدن بشر که در قالب یک دستگاه نانوفناوری ۱۰۰ گرمی، هماندازه یک دیویدی، فشرده شده بود. این مجموعه توسط بنیاد Arch Mission Foundation در لسآنجلس گردآوری شده بود و محتوای آن از تمام ویکیپدیا گرفته تا هزاران کتاب درسی و مجموعهای گسترده از ترجمهها را شامل میشد.
ساخت این کتابخانه با هدف ایجاد نوعی نسخه پشتیبان برای بشریت شکل گرفت؛ ایدهای که قرار بود در صورت نابودی تمدن انسانی، نسلهای آینده یا هر موجود هوشمند دیگری بتواند از طریق آن به تاریخ و اشتباهات گذشته ما دسترسی پیدا کند. با این حال، فرودگر برشیت هنگام تلاش برای فرود روی سطح ماه دچار سانحه شد و سقوط کرد و در نتیجه، این آرشیو ارزشمند نیز از بین رفت.
۷. نوشیدنی فضایی
در سال ۲۰۱۱، شرکت آردبگ دیستیلری (Ardbeg Distillery) یک شیشه کوچک از نوشیدنی مخصوص خود را با یک فضاپیمای باری به ایستگاه فضایی بینالمللی فرستاد؛ اقدامی که بیشتر جنبه پژوهشی داشت تا تبلیغاتی. برای اینکه نتیجه آزمایش قابلاعتماد باشد، یک شیشه مشابه نیز روی زمین نگهداری شد تا بعدها بتوان طعم دو نمونه را با هم مقایسه کرد. این شرکت پس از پایان آزمایش اعلام کرد که تفاوت میان طعم نوشیدنی فضایی و نسخه زمینی آن کاملاً محسوس بوده و شرایط فضا تأثیر قابلتوجهی بر فرآیند بلوغ آن گذاشته است.
هدف اصلی این آزمایش بررسی رفتار ترپنها در شرایط ریزگرانش بود؛ ترکیباتی که نقش مهمی در ایجاد بو، طعم و رنگ گیاهان دارند و در واقع پایهساز طعم بسیاری از غذاها و نوشیدنیها محسوب میشوند. طبق گزارش بیبیسی، آردبگ دیستیلری نتیجه این آزمایش را گامی مهم توصیف کرد و گفت مطالعه روی این نوشیدنی در فضا میتواند مسیر تولید طعمهایی کاملاً جدید و بیسابقه را در آینده باز کند.
۸. قطعاتی از نخستین هواپیمای برادران رایت
قطعات جداگانهای از نخستین هواپیمای برادران رایت، یعنی رایت فلایر (Wright Flyer)، در دو مأموریت متفاوت راهی فضا شدهاند. این هواپیما که با نام کیتی هاوک (Kitty Hawk) نیز شناخته میشود، جایگاهی ویژه در تاریخ بشر دارد؛ چون در سال ۱۹۰۳ (۱۲۸۲ شمسی) نخستین پرواز کنترلشده انسان را ممکن کرد و عملاً آغازگر دوران هوانوردی مدرن شد.
در سال ۱۹۶۹، نیل آرمسترانگ (Neil Armstrong) در مأموریت تاریخی آپولو ۱۱، چند قطعه از این هواپیمای دوباله را با خود به ماه برد. او این قطعات را در کیت شخصیاش (یک کیسه کوچک که فضانوردان اجازه داشتند وسایل ارزشمند و نمادین خود را در آن حمل کنند.) قرار داده بود. این مجموعه شامل چهار تکه پارچه موسلین از بال هواپیما و دو قطعه کوچک از ملخ آن بود؛ یادگاریهایی که قرار بود نخستین گام انسان روی ماه را به نخستین پرواز انسان در آسمان پیوند بزنند.
سالها بعد، در ۲۰۲۱، قطعه دیگری از همان پارچه موسلین همراه با مریخنورد پرسورنس (Perseverance) و بالگرد کوچک اینجنوئیتی (Ingenuity) ناسا روی مریخ فرود آمد. اینجنوئیتی بعدها نخستین پرواز کنترلشده در سیارهای دیگر را انجام داد و به این ترتیب، میراث برادران رایت از آسمان زمین به آسمان مریخ رسید و تاریخ هوانوردی را وارد مرحلهای کاملاً تازه کرد.
۹. طرح عجیب اندی وارهول
پیش از پرتاب کاوشگر آپولو ۱۲ در سال ۱۹۶۹، مجسمهساز فارست مایرز (Forrest Myers) از ناسا درخواست کرد یک کاشی سرامیکی بسیار کوچک با نام موزه ماه (Moon Museum) را به سطح ماه بفرستد؛ قطعهای هنری که قرار بود بهعنوان نمادی از حضور هنر در کنار علم، روی ماه باقی بماند. در گوشه بالایی این کاشی، طرحی عجیب و بحثبرانگیز از اندی وارهول (Andy Warhol)، هنرمند مشهور جنبش پاپ آرت، دیده میشد؛ طرحی که بهدلیل ظاهر نامتعارفش احتمالاً یکی از دلایل اصلی رد شدن درخواست مایرز از سوی ناسا بوده است.
طبق گزارش موزه هنر مدرن (MoMA)، مایرز پس از این پاسخ منفی، با گروهی از دانشمندان آزمایشگاه بل تماس گرفت و آنها پذیرفتند این کاشی کوچک را بهصورت مخفیانه روی فرودگر آپولو ۱۲ نصب کنند تا بدون اطلاع رسمی ناسا به ماه برسد. با این حال، ناسا هیچوقت این موضوع را تأیید نکرد و ماجرا همچنان در حد روایتهای غیررسمی باقی مانده است. وارهول نیز بعدها توضیح داد که طرح روی کاشی در واقع مخفف امضای اوست؛ اما اینکه این ادعا درست باشد یا طرح معنای دیگری داشته باشد، موضوعی است که قضاوتش به خواننده سپرده میشود.
